Konveksiya, nurlanish va issiqlik o‘tkazuvchanligi
Uy iliq.
Radiator ishlayapti.
Deraza yonida esa salqinroq. Shift yaqinida havo issiqroq, tashqi devor oldida esa boshqa harorat seziladi.
Bular tasodif emas.
Uyda issiqlik doimo harakatda va bu harakatning uchta asosiy mexanizmi mavjud:
1. Issiqlik o‘tkazuvchanligi — material orqali
2. Konveksiya — harakatlanayotgan havo orqali
3. Nurlanish — elektromagnit to‘lqinlar orqali
Real binoda ular alohida emas, ko‘pincha bir vaqtda ishlaydi.
1. Issiqlik o‘tkazuvchanligi nima?
Issiq choyga metall qoshiq solganingizni tasavvur qiling.
Bir oz vaqt o‘tgach, qoshiqning yuqori qismi ham iliqlashadi.
Qoshiq joyidan siljimadi.
Havo oqimi ham shart emas.
Issiqlik materialning o‘zi orqali bir qismdan ikkinchi qismga o‘tdi.
Mana shu — issiqlik o‘tkazuvchanligi.
Uyda ham xuddi shunday jarayon sodir bo‘ladi.
Qishda:
issiq xona → devor → tashqi sovuq muhit
Yozda:
qizigan fasad → devor → salqinroq xona
Tomda esa:
tom qoplamasi → konstruksiya → shift → xona
yoki qishda buning teskari yo‘nalishi kuzatiladi.
Har bir material issiqlikni bir xil o‘tkazmaydi
Metall issiqlikni juda yaxshi o‘tkazadi.
Shuning uchun metall elementlar tez qizishi yoki sovishi mumkin.
Beton va g‘isht ham issiqlikni o‘tkazadi, lekin metallga qaraganda boshqacha tezlikda.
Mineral paxtaning vazifasi esa aksincha — issiqlik oqimini sekinlashtirish.
Bunda materialning issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti — λ (lambda) muhim ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi.
Umuman olganda:
λ qancha kichik bo‘lsa, material orqali issiqlik shuncha sekinroq o‘tadi.
Lekin amaliy natija faqat λ ga emas, qatlam qalinligi, montaj sifati va butun konstruksiyaga ham bog‘liq.
Nega mineral paxta issiqlikni sekin o‘tkazadi?
Mineral paxta juda ko‘p mayda tolalardan tashkil topgan.
Tolalar orasida ko‘plab kichik havo bo‘shliqlari mavjud.
Harakatsiz yoki juda kam harakatlanadigan havo issiqlikni nisbatan yomon o‘tkazadi.
Shu sabab mineral paxtaning tolali tuzilishi issiqlik oqimini kamaytirishga yordam beradi.
Bu yerda muhim fikr:
mineral paxta “sovuq” yoki “issiq” ishlab chiqarmaydi.
U shunchaki issiqlikning bir tomondan ikkinchi tomonga o‘tishini qiyinlashtiradi.
2. Konveksiya nima?
Endi radiatorni tasavvur qiling.
Radiator yonidagi havo qiziydi.
Qizigan havo kengayadi, zichligi kamayadi va yuqoriga ko‘tariladi.
Uning o‘rniga pastdan sovuqroq havo keladi.
Shu tarzda xonada tabiiy havo aylanishi yuzaga keladi.
Bu — konveksiya.
Jarayonni sodda ko‘rsatsak:
radiator → havo qiziydi → yuqoriga ko‘tariladi → xona bo‘ylab tarqaladi → soviydi → pastga tushadi
Natijada xonadagi havo doimiy ravishda aylanib turadi.
“Issiqlik yuqoriga ko‘tariladi” deyish to‘liq to‘g‘rimi?
Kundalik tilda bu ibora ko‘p ishlatiladi.
Lekin fizik nuqtai nazardan aniqroq gap:
qizigan havo yuqoriga ko‘tariladi.
Issiqlikning o‘zi esa faqat yuqoriga harakat qilmaydi.
U material orqali:
yuqoriga;
pastga;
yon tomonga
ham o‘tishi mumkin.
Yo‘nalishni asosan harorat farqi belgilaydi.
Issiqlik issiqroq zonadan sovuqroq zona tomon harakat qiladi.
Deraza yonida nima uchun havo pastga tushadi?
Qishda derazaning ichki yuzasi xona devorlaridan sovuqroq bo‘lishi mumkin.
Deraza yonidagi havo shu yuzaga tegib soviydi.
Sovigan havo zichroq bo‘lgani uchun pastga tushadi.
Shunda odam deraza yonida:
“Sovuq havo uryapti”
deb sezishi mumkin.
Bu har doim ham derazada tirqish bor degani emas.
Ba’zan bu shunchaki tabiiy konveksiya.
Agar romda haqiqiy tirqish bo‘lsa, unga qo‘shimcha ravishda tashqaridan sovuq havo ham kiradi.
Devor ichida ham konveksiya bo‘lishi mumkinmi?
Katta bo‘sh havo qatlamlarida — ha.
Agar konstruksiyada katta bo‘shliq bo‘lsa, uning ichidagi havo qizib-sovib harakatlanishi mumkin.
Bu qo‘shimcha issiqlik almashinuvini yuzaga keltiradi.
Mineral paxta tolalari esa havoni ko‘plab mayda bo‘shliqlarga ajratadi.
Natijada yirik havo oqimlari hosil bo‘lishi qiyinlashadi.
Ya’ni mineral paxta nafaqat material orqali issiqlik o‘tishini kamaytiradi, balki tolalar orasidagi havoning erkin aylanishini ham cheklaydi.
3. Nurlanish nima?
Yozda quyosh ostida turganingizda yuzingizda issiqlikni his qilasiz.
Quyosh bilan sizning orangizda issiq havo oqimi bo‘lishi shart emas.
Energiya sizga nurlanish orqali keladi.
Uy ichida ham shunday jarayon mavjud.
Issiqlik nurlanishi:
radiator;
issiq pol;
pech;
qizigan devor;
quyosh tushgan deraza
kabi yuzalar orasida sodir bo‘ladi.
Qizigan devor nega xona havosi salqin bo‘lsa ham noqulaylik yaratadi?
Tasavvur qiling:
konditsioner xonadagi havoni 24°C ga tushirdi.
Lekin kun davomida quyosh tushgan tashqi devor qizib ketgan.
Uning ichki yuzasi ham iliqlashgan.
Bu yuzadan xonadagi odam va buyumlarga issiqlik nurlanishi davom etadi.
Natijada termometr 24°C ko‘rsatsa ham:
“Xona baribir issiqdek”
tuyulishi mumkin.
Qishda esa buning teskarisi kuzatiladi.
Juda sovuq ichki devor odamdan issiqlik almashinuvini kuchaytirib, xona havosi iliq bo‘lsa ham sovuqlik hissini oshirishi mumkin.
Shu sabab komfort faqat havo harorati emas.
Ichki yuzalarning harorati ham muhim.
Bir xonada uchala jarayon bir vaqtning o‘zida qanday ishlaydi?
Qishki xonani tasavvur qilamiz.
Radiator ishlayapti.
Nurlanish
Radiator yaqinidagi odam va yuzalarga energiya uzatadi.
Konveksiya
Radiator yonidagi qizigan havo yuqoriga ko‘tariladi va xonada aylanadi.
Issiqlik o‘tkazuvchanligi
Xona issiqligining bir qismi devor, shift, pol va derazalar orqali sovuq tashqi muhit tomon o‘tadi.
Demak, isitish tizimi faqat havoni isitmaydi.
Butun xona ichida murakkab issiqlik almashinuvi sodir bo‘ladi.
Tomda uchala jarayon qanday ko‘rinadi?
Tom bunga juda yaxshi misol.
Qishda xona ichidagi havo isitiladi.
Konveksiya
Issiq havo yuqori qismga ko‘proq to‘planishi mumkin.
Issiqlik o‘tkazuvchanligi
Shift va tom konstruksiyasi orqali energiya sovuq tomonga o‘tadi.
Nurlanish
Issiq ichki yuzalar boshqa sovuqroq yuzalar bilan nurlanish orqali ham energiya almashadi.
Shu sabab tomning issiqlik himoyasi faqat:
“issiq havo yuqoriga chiqmasin”
degan maqsadda qilinmaydi.
Asosiy vazifa — butun konstruksiya orqali issiqlik almashinuvini kamaytirish.
Yozda ham aynan shu uchta mexanizm ishlaydi
Faqat tashqi sharoit o‘zgaradi.
Quyosh tomni qizdiradi.
Nurlanish
Quyosh energiyasi tom yuzasiga keladi.
Issiqlik o‘tkazuvchanligi
Qizigan tom qoplamasidan energiya konstruksiya orqali ichkariga harakat qiladi.
Konveksiya
Chordoq va xonalardagi qizigan havo harakatlanadi.
Natijada yuqori qavat yoki mansarda tez qizishi mumkin.
To‘g‘ri izolyatsiya ana shu jarayonlarning umumiy natijasini kamaytirishga yordam beradi.
Ecover mineral paxtasi qayerda o‘z rolini bajaradi?
Ecover mineral paxtasi mos konstruksiyada asosan issiqlik o‘tkazuvchanligi orqali keladigan issiqlik oqimini kamaytiruvchi qatlam sifatida ishlaydi.
Tolali tuzilma ichidagi mayda havo bo‘shliqlari katta konvektiv havo aylanishlarini ham cheklaydi.
Natijada material:
tomda;
chordoqda;
mansardada;
mos devor va karkas konstruksiyalarida
issiqlik almashinuvini kamaytirishga yordam beradi.
Ammo umumiy natija faqat mineral paxtaning o‘ziga bog‘liq emas.
Yaxshi issiqlik himoyasi — bitta material emas
Samarali bino qobig‘ida bir nechta element birgalikda ishlaydi.
Mineral paxta
Issiqlik oqimini sekinlashtiradi.
Germetik qatlamlar
Nazorat qilinmagan havo harakatini kamaytiradi.
Membranalar
Konstruksiyada namlik va bug‘ harakatini boshqarishga yordam beradi.
Derazalar
Issiqlik o‘tkazuvchanligi va quyosh nurlanishiga ta’sir qiladi.
Ventilyatsiya
Kerakli havo almashinuvini nazorat ostida amalga oshiradi.
Isitish va sovutish tizimi
Kerakli ichki haroratni yaratadi.
Bu qismlar birgalikda ishlaganda bino tashqi harorat o‘zgarishlariga sekinroq javob beradi.
Uchta jarayonni eslab qolishning eng oson usuli
Issiqlik o‘tkazuvchanligi
Material orqali.
Misol: qizigan tomdan shift tomon issiqlik o‘tishi.
Konveksiya
Harakatlanayotgan havo orqali.
Misol: radiator yonidagi issiq havoning yuqoriga ko‘tarilishi.
Nurlanish
Yuzalar orasida elektromagnit energiya orqali.
Misol: quyoshning tomni yoki radiatorning odamni isitishi.
Real uyda esa:
uchalasi birgalikda ishlaydi.
Izolyatsiyaning vazifasini tushunish uchun faqat “issiqni ushlab qoladi” deyish yetarli emas. To‘g‘ri izolyatsiya bino konstruksiyasidagi issiqlik almashinuvini sekinlashtirib, isitish va sovutish tizimiga ichki haroratni barqarorroq saqlashga yordam beradi.
