Quyosh tomni qizdirganda uy ichida aslida nima sodir bo‘ladi?
Yozning issiq kunida tashqarida quyosh charaqlab turadi. Uy ichida esa konditsioner ishlayotgan bo‘lsa ham, ayniqsa yuqori qavat tushdan keyin asta-sekin qiziy boshlaydi.
Ko‘pincha issiqlik derazadan kiryapti deb o‘ylanadi. Deraza muhim omil, lekin tom ham yozgi issiqlikning asosiy yo‘llaridan biri bo‘lishi mumkin.
Sababi oddiy: tom bir necha soat davomida to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri ostida qoladi.
Lekin quyosh nuri xonaga bevosita “tomdan o‘tib” kelmaydi. Bu jarayon bir necha bosqichda sodir bo‘ladi.
1. Avval tom qoplamasi qiziydi
Jarayon quyosh nurlarining tom yuzasiga tushishidan boshlanadi.
Tom qoplamasi quyosh energiyasining bir qismini qaytaradi, qolgan qismini esa yutadi. Yutilgan energiya materialni qizdiradi.
Tomning qanchalik qizishi quyidagilarga bog‘liq:
• qoplamaning rangi;
• materiali;
• quyoshga qaragan yo‘nalishi;
• kunning vaqti;
• shamol tezligi;
• tashqi havo harorati.
Qoramtir tom yuzasi odatda quyosh energiyasini ko‘proq yutadi. Shu sabab uning harorati tashqi havo haroratidan sezilarli yuqori bo‘lishi mumkin.
Ammo bu hali xona qizidi degani emas.
Keyingi masala — tomda to‘plangan issiqlikning qayerga ketishidir.
2. Issiqlik tom konstruksiyasiga o‘tadi
Qizigan tom qoplamasi o‘zidagi energiyani pastdagi qatlamlarga uzata boshlaydi.
Soddalashtirilgan holda jarayon quyidagicha:
Quyosh → tom qoplamasi → tom osti bo‘shlig‘i → konstruksiya → izolyatsiya → shift → xona
Agar konstruksiyada issiqlik izolyatsiyasi bo‘lmasa yoki yetarli darajada ishlamasa, issiqlik ichki tomonga tezroq tarqaladi.
Tomdagi yog‘och va metall elementlar ham qiziy boshlaydi.
Shuning uchun yozda ba’zan chordoqqa kirilganda ichkaridagi havo tashqaridagidan ham dimroq va issiqroq seziladi.
3. Chordoq issiqlik yig‘iladigan katta bo‘shliqqa aylanishi mumkin
Oddiy chordoqli uyda tom bilan yashash xonasi orasida katta havo bo‘shlig‘i mavjud.
Kunduzi tom qizigan sari chordoq ichidagi:
• havo;
• yog‘och konstruksiyalar;
• yopma;
• saqlanayotgan buyumlar
ham asta-sekin qiziydi.
Agar chordoqda havo almashinuvi yetarli bo‘lmasa, qizigan havo ichkarida uzoqroq saqlanadi.
Natijada chordoqning o‘zi katta issiqlik manbai kabi ishlay boshlaydi.
Bu ayniqsa kunning ikkinchi yarmida seziladi.
4. Chordoq qizigach, navbat shiftga keladi
Chordoqning issiq havosi va qizigan konstruksiyalar yuqori qavat yopmasiga issiqlik uzatadi.
Agar chordoq poli yoki shift ustida izolyatsiya yetarli bo‘lmasa, yuqori qavatdagi shift asta-sekin qiziydi.
Shu sabab ba’zan xona havosi konditsioner yordamida sovuq bo‘lsa ham, shiftga yaqin joyda issiqlik sezilishi mumkin.
Qizigan shift esa issiqlikni xona tomonga tarqatadi.
Natija:
• yuqori qavat tezroq qiziydi;
• konditsioner ko‘proq ishlaydi;
• xona soviganidan keyin ham yana tez qiziydi.
5. Mansardada jarayon yanada tezroq seziladi
Oddiy chordoqli uyda yashash xonasi bilan tom orasida alohida bo‘shliq mavjud.
Mansardada esa xona tom qiyaligiga juda yaqin joylashadi.
Shuning uchun:
tom qoplamasi → tom konstruksiyasi → mansarda ichki qoplamasi
orasidagi masofa qisqaroq.
Agar tom qiyaligi yaxshi izolyatsiya qilinmagan bo‘lsa, mansarda yozda boshqa xonalarga qaraganda ancha tez qizishi mumkin.
Shu sabab mansardada izolyatsiya sifati ayniqsa katta ahamiyatga ega.
6. Issiqlik xonaga qanday tarqaladi?
Issiqlikning uy ichiga kirishi faqat bitta usulda sodir bo‘lmaydi.
Jarayonda uchta asosiy mexanizm qatnashadi.
Issiqlik o‘tkazuvchanligi
Qizigan material issiqlikni yonidagi materialga uzatadi.
Masalan:
tom qoplamasi → yog‘och element → ichki qoplama
Havo harakati
Chordoqdagi qizigan havo harakatlanib, boshqa konstruksiyalarga issiqlik uzatadi.
Nurlanish
Qizigan sirtlar atrofdagi sovuqroq sirtlarga issiqlik energiyasini uzatadi.
Uy ichidagi issiqlik holati aynan shu jarayonlarning birgalikdagi natijasidir.
7. Izolyatsiya aynan qayerda yordam beradi?
Izolyatsiyaning vazifasi tomning tashqi yuzasini sovuq qilish emas.
Quyosh baribir tomni qizdiradi.
Izolyatsiya qizigan tomdan yashash xonasiga issiqlik o‘tish tezligini kamaytiradi.
Mineral paxtaning tolalari orasidagi ko‘plab mayda havo bo‘shliqlari issiqlik almashinuvini sekinlashtiradi.
Natijada:
• shift sekinroq qiziydi;
• xonaga issiqlik oqimi kamayadi;
• ichki harorat barqarorroq bo‘ladi;
• konditsionerga tushadigan yuk kamayadi.
Bu izolyatsiyaning yozdagi asosiy vazifalaridan biridir.
8. Izolyatsiyaning qalinligi nega muhim?
Juda yupqa izolyatsiya tashqi va ichki muhit orasidagi issiqlik oqimini yetarlicha kamaytirmasligi mumkin.
Lekin “qancha qalin bo‘lsa, shuncha yaxshi” tamoyili bilan ham ishlash to‘g‘ri emas.
Kerakli qalinlik:
• hudud iqlimi;
• tom turi;
• konstruksiya qatlamlari;
• materialning issiqlik o‘tkazuvchanligi;
• bino vazifasi
asosida aniqlanadi.
Shu sabab izolyatsiyani faqat mavjud stropila chuqurligiga qarab emas, issiqlik-texnik hisob asosida tanlash maqsadga muvofiq.
9. Tirqishlar kichik bo‘lsa ham ta’siri katta bo‘lishi mumkin
Tomning 95 foizi yaxshi izolyatsiya qilingan bo‘lib, ayrim joylarda bo‘shliq qolishi mumkin.
Masalan:
• stropila yonida;
• burchaklarda;
• mansarda oynasi atrofida;
• quvur o‘tgan joyda;
• mineral paxta plitalari birikmasida.
Issiqlik qarshiligi past bo‘lgan shu nuqtalar umumiy konstruksiyaning zaif joyiga aylanadi.
Shuning uchun mineral paxta:
• tirqishsiz;
• konstruksiyaga mos;
• ortiqcha siqilmagan;
• uzluksiz qatlam shaklida
o‘rnatilishi kerak.
Izolyatsiya sifati faqat materialning qalinligiga emas, uning qanday o‘rnatilganiga ham bog‘liq.
10. Stropilalar ham issiqlik ko‘prigi bo‘lishi mumkin
Mineral paxta stropilalar orasida joylashsa ham, yog‘och elementlarning o‘zi izolyatsiya qatlamini uzib turadi.
Bu joylarda issiqlik oqimi mineral paxta joylashgan qismdan farq qiladi.
Shu sabab ayrim tom tizimlarida:
• stropilalar orasidagi asosiy izolyatsiya;
• stropila ostida yoki ustida qo‘shimcha uzluksiz qatlam
ishlatiladi.
Bu tom bo‘ylab issiqlik himoyasini bir tekisroq qilishga yordam beradi.
11. Shamollatish izolyatsiya bilan birga ishlaydi
Chordoq yoki tom ostidagi qizigan havoni chiqarish ham muhim.
To‘g‘ri tashkil qilingan tom shamollatish tizimida havo odatda:
karnizdan kiradi → tom qiyaligi bo‘ylab harakatlanadi → yuqori qismdan chiqadi.
Bu qizigan havoning tom ostida uzoq vaqt yig‘ilib qolishini kamaytiradi.
Ammo shamollatish izolyatsiyaning o‘rnini bosa olmaydi.
Ularning vazifasi turlicha:
Shamollatish — qizigan va nam havoni chiqarishga yordam beradi.
Izolyatsiya — tashqi issiqlikning yashash xonasiga o‘tishini sekinlashtiradi.
Eng yaxshi natija ikkala tizim ham to‘g‘ri ishlaganda olinadi.
12. Nega xona kechqurun ham issiq bo‘lib qoladi?
Bu juda qiziq holat.
Quyosh botib, tashqaridagi havo salqinlashgan bo‘lsa ham, ayrim uylar ichida hali uzoq vaqt issiq bo‘lib turadi.
Sababi kun davomida:
• tom;
• chordoq konstruksiyasi;
• shift;
• devorlar
issiqlik yig‘ib ulgurgan bo‘ladi.
Ular keyinchalik to‘plangan energiyani xona tomon berishda davom etadi.
Shu sabab uyda kechikkan qizish effekti kuzatiladi.
Yaxshi izolyatsiya bu issiqlik oqimini kamaytirib, ichki konstruksiyalarning ortiqcha qizishini cheklashga yordam beradi.
13. Konditsioner nega bunday uyda ko‘proq ishlaydi?
Konditsioner xona havosidagi issiqlikni tashqariga chiqaradi.
Lekin tom va shift uzluksiz ravishda yangi issiqlik berayotgan bo‘lsa, qurilma:
xonani sovitadi → tomdan yangi issiqlik kiradi → konditsioner yana sovitadi.
Jarayon davom etaveradi.
Natijada:
• belgilangan haroratga erishish qiyinlashadi;
• konditsioner ko‘proq vaqt ishlaydi;
• elektr sarfi oshishi mumkin;
• yuqori qavatlarda harorat barqarorligi yomonlashadi.
Izolyatsiyaning maqsadi konditsionerni almashtirish emas, unga qarshi ishlayotgan tashqi issiqlik yuklamasini kamaytirishdir.
Chordoqli uyda izolyatsiyani qayerga joylashtirish kerak?
Bu chordoq qanday ishlatilishiga bog‘liq.
Chordoq foydalanilmasa
Ko‘pincha yuqori qavat yopmasini — ya’ni chordoq polini izolyatsiya qilish mumkin.
Bunda chordoqning o‘zi issiq bo‘lishi mumkin, lekin issiqlik yashash xonasiga o‘tishi kamayadi.
Chordoq mansardaga aylantirilsa
Izolyatsiya tom qiyaligi bo‘ylab o‘rnatiladi.
Bu holda yashash hududi tomning ichki qismigacha kengayadi.
Qaysi sxema to‘g‘ri ekanligi tom konstruksiyasi va loyiha talablariga qarab aniqlanadi.
Yozgi issiqlikdan himoyani kuchaytirish uchun
Tom izolyatsiyasi eng yaxshi natijani boshqa yechimlar bilan birgalikda beradi:
• hisoblangan qalinlikdagi mineral paxta;
• tirqishsiz montaj;
• to‘g‘ri tom osti shamollatishi;
• namlikdan himoya;
• mos tom qoplamasi;
• derazalarni quyoshdan himoya qilish;
• issiq paytda nazoratsiz havo kirishini kamaytirish.
Shunda uy faqat konditsioner hisobiga emas, konstruksiyaning o‘zi orqali ham issiqlikka qarshi himoyalangan bo‘ladi.
Quyosh tomni qizdirishini to‘xtatib bo‘lmaydi. Ammo sifatli izolyatsiya shu issiqlikning chordoq, shift va xonalarga qanday tezlikda o‘tishini sezilarli darajada boshqarishga yordam beradi.
